Ghép cành là phương pháp nhân giống vô tính tiên tiến và quan trọng nhất trong sản xuất sầu riêng thương mại quy mô lớn hiện nay. Phương pháp này giúp khắc phục hoàn toàn hiện tượng phân ly tính trạng (biến dị di truyền) khi nhân giống bằng hạt, đảm bảo cây con giữ nguyên 100% đặc tính của cây mẹ về chất lượng cơm, độ ngọt, hương thơm, năng suất và khả năng kháng sâu bệnh. Hơn thế nữa, cây sầu riêng ghép cành rút ngắn thời gian kiến thiết cơ bản, bắt đầu cho thu hoạch quả bói chỉ sau 3 đến 4 năm trồng (so với 7 đến 9 năm của cây thực sinh), đồng thời giúp cây thích nghi tốt hơn với biến đổi khí hậu nhờ tận dụng hệ thống rễ khỏe mạnh của gốc ghép địa phương. Tuy nhiên, để đạt tỷ lệ sống cao trên 90%, đòi hỏi người làm vườn phải nắm vững các cơ sở khoa học và thao tác kỹ thuật chính xác.
Xem thêm thông tin tại GiaNongSan.net và chuyên mục Tin tức Nông sản.
Cơ sở khoa học và ưu thế vượt trội của phương pháp ghép sầu riêng
Sầu riêng (Durio zibethinus) là loại cây thụ phấn chéo bắt buộc, có mức độ dị hợp tử rất cao. Do đó, việc trồng sầu riêng từ hạt sẽ tạo ra cây con có phẩm chất quả không ổn định, tỷ lệ cơm sượng hoặc nhạt cao, không đáp ứng được tiêu chuẩn xuất khẩu. Ghép cành hoạt động trên nguyên lý hợp nhất tầng phát sinh (cambium) giữa gốc ghép và hom ghép. Khi hai lớp tế bào này tiếp xúc chặt chẽ, chúng sẽ phân chia mạnh mẽ để hình thành cầu liên kết mạch gỗ và mạch rây mới, giúp lưu thông nước, khoáng chất và nhựa luyện giữa hai phần thân cây.
Việc áp dụng công nghệ ghép còn giúp tích hợp các đặc tính ưu việt của hai giống khác nhau. Gốc ghép thường chọn từ các giống sầu riêng hoang dã hoặc sầu riêng hạt địa phương có ưu thế lai mạnh, bộ rễ cọc đâm sâu chống hạn tốt và có khả năng đề kháng cao với nấm bệnh Phytophthora palmivora (tác nhân gây bệnh xì mủ thối rễ nguy hiểm nhất trên sầu riêng). Trong khi đó, cành ghép (scion) được tuyển chọn từ các giống thương mại chất lượng cao như Ri6, Monthong (Dona), Musang King hay Black Thorn, mang lại giá trị kinh tế vượt trội cho nhà vườn.
Quy trình chuẩn bị gốc ghép và hom ghép đạt chuẩn xuất vườn
Chuẩn bị nguyên liệu là bước quyết định đến sự thành bại của ca ghép. Cả gốc ghép và hom ghép đều phải ở trạng thái sinh lý tốt nhất trước khi tiến hành thao tác.
Kỹ thuật sản xuất gốc ghép khỏe mạnh và kháng bệnh
Gốc ghép đạt tiêu chuẩn phải được gieo từ hạt của quả sầu riêng chín hoàn toàn, không bị sâu đục trái. Hạt được xử lý sạch phần cơm còn sót lại, ngâm qua dung dịch thuốc sát khuẩn nấm trước khi ươm trong giá thể xơ dừa, tro trấu và đất sạch theo tỷ lệ phù hợp. Khi cây gốc ghép đạt độ tuổi từ 4 đến 6 tháng, chiều cao đạt từ 40cm đến 60cm, thân cây có độ thẳng tốt, vỏ thân bóng láng và đường kính cổ rễ đạt từ 0,8cm đến 1,2cm là thời điểm ghép tối ưu. Trước khi ghép 10 ngày, nhà vườn nên bón nhẹ phân NPK có hàm lượng đạm cao và tưới nước giữ ẩm liên tục để kích thích dòng nhựa trong cây lưu thông mạnh, giúp dễ bóc vỏ.
Kỹ thuật chọn lọc và bảo quản hom ghép chất lượng cao
Cành lấy hom ghép phải được cắt từ những cây mẹ đầu dòng đã được tuyển chọn kỹ lưỡng, từ 7 năm tuổi trở lên, có năng suất ổn định và không bị nhiễm nấm Phytophthora hay virus gây hại. Nên chọn những cành bánh tẻ (vừa hóa gỗ, có vỏ màu nâu nhạt hoặc xanh đậm) nằm ở tầng tán giữa và hướng ra phía ánh sáng mặt trời (cành hướng sáng). Trên cành ghép, chọn các mắt mầm đã sưng to bằng hạt gạo nhưng chưa bung lá non (mầm ngủ khỏe).
Thời điểm cắt cành ghép lý tưởng nhất là vào sáng sớm khi độ trương nước của tế bào đang ở mức cao nhất. Cành sau khi cắt phải được tỉa sạch lá để hạn chế tối đa sự thoát hơi nước, bọc trong khăn ẩm sạch và đặt vào thùng xốp mát. Hom ghép nên được sử dụng ngay trong ngày để đảm bảo hoạt tính sinh học của các tế bào tầng phát sinh luôn ở mức cao nhất.
Chi tiết hai phương pháp ghép sầu riêng đạt tỷ lệ thành công cao nhất
Tùy vào điều kiện thời tiết, độ tuổi gốc ghép và kỹ năng của người làm vườn, hai phương pháp dưới đây đang được áp dụng rộng rãi nhất tại các vườn ươm chuyên nghiệp khu vực miền Tây và Tây Nguyên.
Phương pháp ghép nêm đầu cành
Đây là phương pháp ghép có tỷ lệ liền da nhanh và cành ghép phát triển rất khỏe. Đầu tiên, dùng kéo sắc cắt ngang gốc ghép ở vị trí cách mặt bầu đất khoảng 20cm đến 25cm. Dùng dao ghép chuyên dụng (đã được khử trùng bằng cồn 70 độ) chẻ dọc một vết sâu khoảng 2cm ở tâm mặt cắt. Trên hom ghép (chứa từ 2 đến 3 mắt mầm khỏe), vạt xéo hai bên tạo thành hình nêm (hình chêm) có chiều dài tương đương với vết chẻ trên gốc ghép. Thao tác vạt phải thật phẳng, dứt khoát chỉ trong một nhát cắt để tránh làm dập nát tầng phát sinh.
Sau đó, nhanh chóng chèn hình nêm của hom ghép vào vết chẻ của gốc ghép. Lưu ý quan trọng nhất là phải căn chỉnh sao cho ít nhất một bên mép vỏ của hom ghép và gốc ghép trùng khít nhau (để tầng phát sinh tiếp xúc trực tiếp). Dùng băng keo PE tự hủy quấn chặt vị trí ghép từ dưới lên trên theo kiểu lợp ngói để ngăn hoàn toàn nước mưa xâm nhập, giúp giữ ẩm tối đa cho vết ghép.
Phương pháp ghép mắt ngủ (Ghép cửa sổ hoặc ghép chữ U)
Phương pháp này tối ưu hóa được lượng giống vì mỗi mắt lá trên cành mẹ sẽ tạo ra một cây con mới. Trên thân gốc ghép ở độ cao cách mặt đất 15cm đến 20cm, dùng dao ghép rạch hai đường dọc song song dài 2cm và cách nhau 0,8cm, đầu trên cắt ngang nối hai đường dọc để tạo thành một "cửa sổ" vỏ cây. Dùng mũi dao tách nhẹ phần vỏ này ra khỏi thân gỗ nhưng không cắt bỏ hoàn toàn mà để lại một phần làm bạt đỡ phía dưới.
Trên cành chứa hom ghép, dùng dao lách lấy một khoảnh vỏ có kích thước tương đương chứa mắt mầm ngủ khỏe mạnh ở giữa (gọi là bo ghép). Rút nhẹ bo ghép sao cho không làm tổn thương hoặc mất đi phần "mắt tôm" (lõi mầm phía trong). Nhanh chóng đặt bo ghép vào cửa sổ đã mở trên gốc ghép, đậy bạt vỏ lại rồi dùng nilon chuyên dụng quấn chặt từ dưới lên trên, bao kín toàn bộ bo ghép để cố định và ngăn nước.
Quy trình chăm sóc đặc biệt sau khi ghép để đạt tỷ lệ sống tối đa
Giai đoạn sau ghép đòi hỏi sự giám sát chặt chẽ về độ ẩm và ánh sáng nhằm tạo điều kiện thuận lợi nhất cho quá trình phân chia tế bào kết nối vết thương.
- Kiểm soát ánh sáng và nhiệt độ: Ngay sau khi ghép, chuyển toàn bộ các bầu cây vào khu vực nhà màng có lưới che nắng từ 70% đến 80%. Nhiệt độ lý tưởng duy trì trong nhà ươm là từ 26°C đến 28°C với độ ẩm không khí đạt trên 85%.
- Kỹ thuật tưới nước: Tưới nước vừa đủ ẩm cho bầu đất, tuyệt đối không dùng vòi phun trực tiếp lên vết ghép hoặc để nước mưa lọt vào bên trong mối ghép trong 15 ngày đầu tiên, vì nước sẽ gây thối mục bo ghép.
- Kiểm tra vết ghép: Sau khoảng 15 đến 20 ngày, tiến hành kiểm tra mối ghép. Nếu bo ghép hoặc hom ghép vẫn giữ màu xanh tươi, mầm bắt đầu nhú ra tức là mối ghép đã tương hợp thành công. Nếu hom ghép chuyển sang màu nâu đen hoặc khô héo thì mối ghép đã hỏng, cần tiến hành ghép lại ở vị trí khác thấp hơn trên gốc ghép.
- Tỉa bỏ chồi dại và tháo băng: Khi mầm ghép đã phát triển dài khoảng 5cm đến 10cm, dùng kéo bén cắt tỉa toàn bộ các chồi non mọc ra từ thân gốc ghép (chồi dại) để tập trung toàn bộ dinh dưỡng nuôi cành ghép mới. Khi vết ghép đã liền sẹo hoàn toàn (khoảng 1,5 đến 2 tháng sau ghép), có thể dùng dao lam rạch nhẹ tháo bỏ băng keo nếu không sử dụng băng keo tự hủy.
Xem thêm: Giá sầu riêng Ri6 hôm nay và xu hướng thị trường mới nhất
Kết luận
Làm chủ kỹ thuật ghép cành sầu riêng không chỉ giúp nhà vườn tiết kiệm tối đa chi phí mua cây giống mà còn chủ động lựa chọn được những dòng gen tốt nhất, phù hợp với điều kiện thổ nhưỡng cụ thể của vùng canh tác. Sự thành công của kỹ thuật này đòi hỏi sự kiên nhẫn, tỉ mỉ trong từng khâu chuẩn bị gốc ghép, cành ghép đến kỹ thuật thao tác dao kéo chuẩn xác và chế độ chăm sóc hậu kỳ khoa học. Đây chính là bước đi đầu tiên, vững chắc nhất mở ra cơ hội xây dựng những trang trại sầu riêng thương mại đạt năng suất và hiệu quả kinh tế vượt trội.